Ovidius’ Metamorphosen
‘Wat zou de reden kunnen zijn dat een cursus over de klassieke filosofie begint met het lezen van Ovidius’ Metamorphosen?’
Historisch gezien is het menselijke zelfbewustzijn ontstaan uit de mythologie (ook wel mythos of religie). Vóór de tijd van de klassieke Grieken was het menselijk bewustzijn dan ook universeel en volledig geworteld in de mythologie.
Een fundamentele verandering in het menselijk bewustzijn vond plaats in de menselijke geschiedenis op het moment dat het concept van de logos ontstond. De logos omvat onder andere de realisatie dat zowel het universum als de mens een inherente rede bezit, een logica. Daarmee is het universum rationeel begrijpbaar en bezit de mens een redelijke faculteit die de logica van het universum kan ontdekken én begrijpen.
Dit idee van de logos markeerde een revolutionaire breuk met de geschiedenis waarin mythos centraal stond in het menselijk bewustzijn. Toen mythos universeel was, werd het menselijke bewustzijn geleid door de droom van mythologie. De mens is dan een "speelpop" van de emotionele en (im)morele goden uit de mythologie. Zodra de logos een centrale rol gaat spelen in het menselijk bewustzijn, wordt het redeneervermogen leidend. Het redeneervermogen, samen met het besef dat het universum begrijpbaar is, leidde tot de opkomst van de Westerse cultuur en al haar uitzonderlijkheid. Daarmee begon ook de klassieke filosofie in de menselijke geschiedenis met de overgang van 'mythos' naar 'logos' in het menselijke bewustzijn.
Ovidius' Metamorphosen is een werk waarin het 'mythos'- en 'logos'-bewustzijn van de mens duidelijk samenkomt. Het werk vertoont zowel sterke mythologische kenmerken als kenmerken die voortkomen uit het redeneervermogen. Dit laatste blijkt uit de eerste tien paragrafen die Ovidius in een historisch kader heeft geschreven. Met “historisch” wil ik zeggen dat Ovidius zijn redelijke faculteit gebruikt om te proberen de feitelijke materiële menselijke geschiedenis weer te geven. Dit in tegenstelling tot een geschiedenis die geworteld is in mythologie waarin de menselijke geschiedenis ontstaat uit een mythe waarin moraliteit (en niet feitelijkheid) centraal staat. In de Metamorphosen wordt de mens daarom eveneens voorgesteld als een moreel wezen gesitueerd in een kosmos van mensen, monsters en goden die liefhebben, bedriegen, (im)morele keuzes maken, en vechten om dominantie.
In conclusie, Ovidius' Metamorphosen kan ons inzicht bieden in de opmerkelijke, interessante en revolutionaire overgang van 'mythos' naar 'logos', die aan de basis ligt van de klassieke filosofie, onze Westerse cultuur en daarmee onszelf. Ovidius' Metamorphosen is dus een uitstekende keuze voor het begin van een cursus over de klassieke filosofie, omdat de Metamorphosen een uitstekend voorbeeld is van de wisselwerking tussen het 'mythos'- en 'logos'-bewustzijn en deze overgang zich aan de basis van de klassieke filosofie bevindt.
